Kurşun Kalemin Özüne, Hiçbir Kurşun İçermediği Halde, Neden "Kurşun" Adı Verilmektedir?

Resim.1: İngiltere, Kambriya eyalet kontluğu, Borrowdale köy idaresi, Seathwaite mezrasındaki ünlü Plumbago maden yatağından çıkarılmış, 5 cm genişliğindeki grafit örneği.

16. asırda, İngiltere, Cumbria (Kambriya) eyalet kontluğu, Lake District (Göller Bölgesi), Allerdale ilçesi, Borrowdale köy idaresinde, büyük bir saf, som grafit maden yatağı keşfedildi. Üstün nitelikli, som grafitin bulunuşu, tarihte, ilk kez, böyle gerçekleşmişti. Maden uzmanları, bu madde ile ilk karşılaştıklarında, onun, bir karbon biçiminden ziyade, bir tür siyah kurşun olduğunu düşündüler. Bu nedenle de, buna, ‘kurşun’un Latincesi olan, ‘plumbum’dan türeyen’ plumbago’ adını verdiler.

İnsanların, üstün nitelikli som grafit çubuklarının, nesnelerin işaretlenmesine yaradıklarını anlamaları uzun sürmedi. O anda, Borrowdale madenlerinden elde edilen bu yeni keşfedilmiş madde, son derece değerli hale geldi. Hatta bu durum, bekçilerin, sonunda, madenin girişinde görevlendirildiği ve insanların, som grafiti çalmalarını önleyecek yasaların çıkarıldığı dereceye kadar ulaştı. Üstelik, madenden, yeterli grafit stoğu çıkarıldığında, daha fazla grafite ihtiyaç duyulana kadar, maden, bizzat, su altında bırakılıyordu.

Resim.2: Bu marangoz kalemi, varlığını sürdürebilmiş, en eski kurşun kalemdir. 17. yüzyıla ait bir Alman evinin çatısında bulunmuş olup, Faber-Castell şirketinin özel koleksiyonunun parçasıdır.
Resim.3: Sicim içerisine sarılmış grafit çubuktan yapılmış, eski dönemlere ait bir kurşun kalem örneği

Elbette, saf grafit çubukları, epey gevrekti; bu nedenle, onları, oyuk odun parçaları gibi, çeşitli nesneler içerisine, iyice yerleştirmeye başladılar ve ayrıca, basitçe, koyun derisi içerisine sardılar. Böylece, kurşun kalem, resmen, o dönem, kara kurşun olarak bilinmekte olan, som grafit özüyle doğmuştu. Grafit çubuklarını, ‘kurşun’ olarak adlandırma geleneği, günümüzde dahi sürmektedir.

Sürpriz Gerçekler:

  • Bu işin hatasını halen izleyenler, sadece, İngilizler değildirler. Almanca ‘kurşun kalem’ sözcüğü, ‘kurşun çubuk’ anlamına gelmekte olan, ‘bleistift’tir.
  • Kurşun kalemden önce, bazen, kurşundan yapılmış ‘stilus’ (stylus) adlı taş kalem şeklinde bir yazım aracı vardı. Stilus, aslen, eski Romalıların ve daha sonradan, diğer pek çoğunun, mürekkep olmadan yazı yazmakta kullandığı, ince bir çubuktu. Stilus, çok keskin bir uçla yapılmıştı ve balmumu tabletlere yazmak için kullanılabiliyordu. Ayrıca, bu, iki yolla, yeniden kullanılabilir bir yazı biçimiydi. Birincisi, her bir stilusun, genellikle, balmumuna, bir parça yazı yazabilen kör bir ucu vardı. İkincisi, tüm balmumuna işlenen yazılar, basitçe, onlar kaybolana kadar, balmumunun yeterince ısıtılmasıyla silinebiliyordu. Ucuzluğundan ve kolayca işlenebilmesinden ötürü, bazen, kurşundan yapılmış bu stilusun, bazen, kurşun kaleminin özüne, ‘kurşun’ dememizin nedeni olduğu söylenmektedir. Aslında, yine de, yukarıda söylendiği gibi, bu, basitçe, insanların, grafiti, bir kurşun biçimiyle karıştırmış olmasıdır.
Resim.4: Balmumu tablet ve Roma stilusu, bir arada görünüyor.
  • Parşömen, papirus veya dana derisi kağıdı (vellum) üzerine, mürekkep ve kalem dışında, işaret yapmakta kullanılan en eski araç, balmumu kaplı tablete kazıyan metal bir stilus idi. Ağaç gövdesinin Latince karşılığı olan, kodeks (codex) ise, çağdaş kitabın öncüsü olan, balmumu kaplı ahşap tablet için kullanılır hale geldi. Keskin metal stilus, ayrıca, Roma dönemlerinde, bir silahtı. “The Origins and Progress of Writing” adlı eserin yazarı Thomas Astle, tüm Roma Parlamentosunun önünde, Kurtarıcılar denen topluluğun suikastıyla uğradığı sırada, Roma İmparatoru Jül Sezar’ın, topluluğun liderlerinden Romalı senatör Gayus Kassiyus Longinus’un (Cassius) koluna nasıl stilus sapladığını ve 4. yüzyılda yaşamış, İtalya, Emilia-Romagna bölgesi, Bologna ili, İmola kasabasının ve kilise katiplerinin koruyucu azizi Aziz Kassiyanus’a (Cassianus), öğrencilerinin nasıl stilus sapladığını ve balmumu tabletleri ve stiluslarıyla, onu nasıl öldürdüklerini açıklamaktadır. 
Resim.5: Anabatist ( Hıristiyanlığın Protestan mezhebinden, vaftize karşı çıkan ) yazar Thieleman J. van Braght’ın ( 29 Ocak 1625 – 7 Ekim 1664 ) Flemenkçe olarak, ilk kez, 1660’da yazdığı ve Hıristiyan, özellikle anabatist şehitlerin hikayelerini ve şahitliklerini belgelendirdiği ‘Şehitlerin Aynası’ kitabının 1685 baskısında, Hollandalı şair, ressam ve oymacı Jan Luyken’in bakır oyma baskı yöntemiyle çizdiği ” Öğrencilerinin öldürdüğü İmola’lı Kassiyanus (Cassian)” resmi.
Resim.6: Roma doğumlu, Neoklasik hikaye ve dinsel tablo ressamı Vincenzo Camuccini’nin ( 1771-1844 ), 1798 dolaylarında tamamlanmış ilk büyük serbest yapıtı olan, tuvale yapılmış “Jül Sezar’ın Ölümü” tablosu
  • Orta Çağ’da, metal stiluslar, tebeşirimsi maddelerle kaplı yüzeylerde kullanılıyorlardı ve taş kalemlerden ve taş tabletlerdeki tebeşirden de yararlanılıyordu ( Taş kalemler, 19. yüzyılın ortalarına değin, ABD’de satılmaya devam etti ). Stiluslar için kullanılan metallerin karışımları gelişti ve sonunda, kurşunun, kalayla, bizmutla ve civayla alaşımları geliştirildi. Üçte 2’si, kurşundan; üçte 1’i ise, kalandan oluşan stiluslara, şakul deniyordu. Ayrıca, şakullar, kurşun kalemlerin, kaz tüyü kalemler ve kalemlerin yanında, Amerika’da, 19. yüzyıla kadar kullanılmaya devam etmiştir. 
Ahşap kılıflı kurşun kalemin bilinen en eski tanımı, İsviçreli doğa bilimcisi Konrad Gesner’in, 1565’te, fosiller hakkında yazdığı “Fosil Nesneler Hakkında” isimli kitapta, şöyle geçmektedir: “Aşağıda gösterilen stilus, bir uç şeklinde tıraşlanmış ve ahşap bir sap içerisine sokulmuş bir tür kurşundan ( İngilizlerin, antimon dediğini duyduğum ), yazma amacıyla yapılmıştır.” Ancak kurşun, eli pisletiyor, soluk bir işaret yapıyor ve epey bir baskı gerektiriyordu. 
Resim.7: Yazım aracı olarak kullanılan, kurşundan yapılmış şakul örneği. 
  • İngilizcedeki ‘pencil’ kelimesi, Latincede, ‘küçük kuyruk’ anlamına gelmekte olan, ‘pencillus’ kelimesinden gelmektedir. Bu kelimenin kökeni şöyledir:
Bizzat, penis (kuyruk) sözcüğünün küçültme sözcüğü peniculus (fırça) sözcüğünün küçültme kelimesi, kelimesi kelimesine “küçük kuyruk” olan, Latince penicillus (ressam fırçası, kıl fırça) kelimesinden gelen; Eski Fransızca pincel (ressam boya fırçası) kelimesinden gelen, 14. yüzyıl başlarına ait pencil (deve tüyünden yapılmış ince ressam fırçası).
Resim.8:  Bitkiler alemi, Chlorophyta bölümü, Bryopsidophyceae sınıfı, Bryopsidales takımı, Udoteaceae ailesi, Penicillus (Yeşil Tıraş Fırçası Algi) cinsi yeşil alg. Bitkilerin, 10 cm.ye varabilen uzun bir sapı ve dikdörtgenden, küreye kadar değişebilen ve 3 cm.lik filamentlerden oluşan, tıraş fırçasını andıran bir kısmı vardır.   
Resim.9: Deve tüyünden yapılmış kıl fırça (penicillus).
  • Grafit madeni yatakları, başka yerlerde de bulunmaktadır, ancak hiçbiri, saflık ve nitelik bakımından, İngiltere’de bulunan maden yatağına yaklaşmamaktadır. Bu diğer maden yataklarındaki safsızlıklardan dolayı, oralardan elde edilen grafitten, istenmeyen parçaların süzülerek ayrılmaları için, toz halinde öğütülmeleri gerekmektedir. Sonunda, kilin, bağlayıcı madde olarak kullanılmasıyla, bu tozun, kurşun kalem haline dönüştürülebildiği keşfedildi. Ama ondan önce, dünyanın kurşun kalem levazımında, İngiltere, tekel durumundaydı. Çünkü sadece, onun grafiti, diğer işlemlere gerek duyulmadan, kesilip üstün nitelikli kalem haline dönüştürülebiliyordu.
  • Grafit tozunun kalem üretiminde kullanılabildiği yöntem, bağımsız bir şekilde, hem 1795’te, Fransız ressam, balon pilotu, ordu subayı ve çağdaş kurşun kalemin mucidi Nicolas-Jacques Conte, hem de 1790 dolaylarında, Avusturyalı mimar, mucit ve girişimci Joseph Hardtmuth tarafından keşfedildi. Napolyon Savaşları sırasında, Fransa, dünyadaki tek saf som grafit kaynağına sahip olan Büyük Britanya’dan kurşun kalem ithal edemiyordu. Orduda subay olan Nicolas-Jacques Conte, grafit tozu ile kilin, değişik olanlarda karıştırılıp, çubuk halinde fırında ısıtılmalarıyla, farklı sertliklere sahip kurşun kalemler üretme yöntemini keşfetti. Kurşun kalem özlerinin üretim yöntemi, bugün dahi, az çok böyledir.
Resim.10: Kurşun kalem kurşununun, 9H – 9B aralığındaki dereceleri
  • Conte, ayrıca, özün sertliği / koyuluğu bakımından, kurşun kalemin derecesini gösteren numaraların kullanıldığı sistemi de ortaya atmıştır. Bu sistem, ABD’de benimsenmiştir ve Conte / Thoreau sistemi ( John Thoreau, onun, ABD’ye getirilmesine yardımcı olmuştur) olarak bilinmektedir. Avrupa sistemi olarak dilimize çevrilen bu sistem şöyledir: #1 = B; #2 = HB; #2,5 = F; #3 = H; #4 = 2H.
  • Avrupa sisteminde, B, “Black” (Siyah); H ise, “Hard” (Sert) anlamına gelmektedir. B artarsa, kurşun kalem yumuşaklaşır ve koyulaşır. H artarsa, kurşun kalem sertleşir ve açıklaşır.
  • Kurşun kalemlerin sarıya boyanması geleneği, Avusturya-Macaristan İmparatorluğu’nun L. & C. Hardtmuth Şirketi tarafından, 1890’da başlatılmıştır. Bu şirket, 1890’da, en yüksek nitelikli kurşun kalem olan, Koh-I-Noor markalı kurşun kalemini piyasaya sundu. Markanın adı, bizzat, ünlü bir elmastan (Koh-I-Noor ya da söylenişiyle, Koh-İ-Nur elması) geliyordu. Bu kurşun kalem, üstün niteliğinden dolayı, son derece tutuluyordu. Bu nedenle, diğer pek çok üretici, kalemlerinin, Koh-I-Noor markalı kurşun kalemlere benzemeleri için, rengi taklit ettiler. Günümüzde, sarı, ABD’de ve diğer birçok ülkede, en çok tutulan dış kurşun kalem rengidir. Ancak Almanya’da ve Brezilya’da ise, yeşil, en çok aranan renktir. Avustralya’da ve Hindistan’da ise, bir ucunda siyah şeritler bulunan kırmızı renkli kalemler, en fazla revaçtadırlar.
Resim.11: Avusturya’da ve Çek Cumhuriyeti’nde üretilmiş, değişik sarı renkli Koh-I-Noor marka kalemler
Resim.12: 1992’de, Almanya’da, Faber Castell firmasının gerçek klasik eseri Castell 9000 koyu yeşil renkli  kurşun kalem
Resim.13: 1958’de kurulmuş bir Hindistan şirketi olan, Hindustan Pencils Pvt. Ltd.’nin Nataraj markası ile ürettiği ‘621’ modelinin siyah şeritli kırmızı renkli kurşun kalemleri ve kutusu
  • Benzinde, vuruntu önleyici etken madde olarak kullanılan renksiz, yağlı, suda çözünmeyen ve zehirli bir sıvı olan, kurşun tetra-etil denen bir kurşun türü, eskiden, yaygın olarak kullanılıyordu. Ancak, onun, dev miktarlardaki kurşunun havaya salınımıyla, elbette, insanların ve çevrenin zehirlenmesine sebep olan olumsuz bir yan etkisi vardı. Bu nedenle, dünyanın çoğu bölgesinde, normal benzin, aşamalı olarak azaltılarak, yerini, kurşunsuz benzinin alması sağlandı.
Resim.14: Kurşun tetra-etilin iskelet yapısı

Kaynak: http://www.todayifoundout.com/index.php/2010/11/why-pencil-lead-is-called-lead/

Çeviren: Yalçın Ceylanoğlu

HER HAKKI MAHFUZDUR. 

Evernote her şeyi hatırlamanıza ve çaba sarf etmeden düzenli olmanıza yardımcı olur. Evernote’u İndirin.
Reklamlar

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Connecting to %s